W swoim najnowszym raporcie Amnesty International szczegółowo opisuje, w jaki sposób irańskie władze dopuściły się zbrodni przeciwko ludzkości, aby stłumić powstania „Kobieta, Życie, Wolność” w 2022 r. W raporcie udokumentowano między innymi przypadki zabójstw, tortur, arbitralnych zatrzymań i szeroko stosowanej przemocy, których dopuszczały się irańskie władze. Ponadto wskazano 87 urzędników odpowiedzialnych za te zbrodnie.
Wieloletnie badania Amnesty International przeprowadzone na potrzeby raportu obejmowały wywiady z 270 osobami, w tym z protestującymi, byłymi zatrzymanymi, krewnymi osób zabitych lub zatrzymanych, naocznymi świadkami, prawnikami, obrońcami praw człowieka, dziennikarzami i pracownikami służby zdrowia. Organizacja przeanalizowała też obszerny materiał dowodowy, w tym ponad 2000 nagrań wideo, oficjalne oświadczenia, ujawnione dokumenty urzędowe, nakazy ścigania, wyroki sądowe i dokumentację kryminalistyczną.
Wraz z raportem Amnesty International opublikowało załącznik dokumentujący śmierć 377 protestujących i osób postronnych, w tym 56 dzieci. Dokument zawiera zdjęcia ofiar oraz, w miarę możliwości, zdjęcia ich miejsc pochówku.
Amnesty International wzywa Zgromadzenie Ogólne ONZ do utworzenia międzynarodowego mechanizmu ds. zbrodni przeciwko ludzkości w Iranie. Władze Iranu muszą zostać pociągnięte do odpowiedzialności za zbrodnie, których się dopuściły, tłumiąc protesty. Nie może więcej dochodzić do okrucieństw takich jak masakry protestujących, które miały miejsce 8 i 9 stycznia 2026 r.
Represje podczas ogólnokrajowych protestów „Kobieta, Życie, Wolność”
We wrześniu 2022 r., po tym jak „policja moralności” zabiła w areszcie Mahsę Amini, w Iranie wybuchły ogólnokrajowe protesty „Kobieta, Życie, Wolność”. Protestujący domagali się praw człowieka i fundamentalnych zmian politycznych. W odpowiedzi władze Iranu wydały rozkazy, które umożliwiły siłom bezpieczeństwa bezprawne zabicie setek protestujących i osób postronnych, w tym dziesiątek dzieci.
Śledztwa Amnesty International ujawniły, że akcjami mającymi na celu krwawe rozproszenie protestów kierowały dwie główne siły bezpieczeństwa – Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) oraz Komenda Policji Islamskiej Republiki Iranu (FARAJA). Funkcjonariusze FARAJA i IRGC wielokrotnie strzelali do tłumów oraz do nieuzbrojonych, uciekających protestujących i przypadkowych przechodniów, którzy nie stanowili żadnego zagrożenia dla sił bezpieczeństwa ani innych osób. Uciekające osoby często były śmiertelnie ranione z bliskiej odległości.
Świadkowie wielokrotnie opisywali ulice przypominające pola bitew i nieustanne strzelaniny ze strony sił bezpieczeństwa. Maszid, jeden z protestujących, powiedział Amnesty International: „Nigdy wcześniej nie widziałem czegoś takiego. To było przerażające. Miałem wrażenie, że znajduję się w strefie wojny. Siły bezpieczeństwa po prostu nie przestawały strzelać. Nie okazywały litości nikomu”.
W raporcie Amnesty International odnotowało 377 ofiar śmiertelnych wśród protestujących i osób postronnych. Większość z nich zginęła z rąk sił bezpieczeństwa podczas akcji rozpraszania protestów w okresie od września do grudnia 2022 r. Inni zginęli w areszcie, po zwolnieniu z aresztu lub w podejrzanych okolicznościach, sugerujących odpowiedzialność państwa.
Ponadto siły bezpieczeństwa poddały dziesiątki tysięcy protestujących arbitralnym zatrzymaniom, wymuszonym zaginięciom (czyli sytuacji, w których zniknęli bez śladu, uprowadzeni przez służby państwowe) oraz torturom lub innym formom złego traktowania, w tym gwałtom i innej przemocy seksualnej. Po rażąco niesprawiedliwych procesach władze nakładały na protestujących wyroki więzienia i kary śmierci.
Rządzący prześladowali też rodziny zabitych osób. Funkcjonariusze państwa wywierali presję, aby bliscy ofiar zaakceptowali fałszywe wersje przyczyn i okoliczności śmierci swoich krewnych. W przeciwnym razie grozili śmiercią, gwałtem i innymi formami przemocy. Władze znacząco ograniczyły także dostęp do ciał ofiar, nałożyły surowe restrykcje pogrzebowe oraz wprowadziły utrudnienia dostępu do miejsc pamięci. Osoby, które stawiały opór, brutalnie przesłuchiwano, arbitralnie zatrzymywano oraz torturowano.
Wysocy rangą urzędnicy nie podjęli żadnych działań, aby powstrzymać te zbrodnie, mimo piętrzących się dowodów. Przeciwnie, wielokrotnie chwalili siły bezpieczeństwa i nakazywali kontynuację operacji.
Katastrofalne skutki dla społeczności kurdyjskiej i baluchijskiej
Ponad 60% spośród odnotowanych ofiar stanowili przedstawiciele prześladowanych w Iranie społeczności baluchijskiej i kurdyjskiej (które stanowią odpowiednio 5% i 10–15% ludności kraju). Amnesty International odnotowało bezprawne zabójstwa 106 baluchijskich protestujących i osób postronnych, w tym 20 dzieci. Tylko 30 września 2022 r. zabito 87 osób, gdy w dzień zwany „krwawym piątkiem” siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do cywilów po piątkowych modlitwach w Zahedanie.
Iman, naoczny świadek z Sanandadżu w prowincji Kurdystan, powiedział: „Funkcjonariusze strzelali do każdego, kto im się nawinął, nie patrząc na to, czy to kobiety, dzieci, przechodnie czy protestujący”.
Łącznie zidentyfikowano 87 urzędników, wobec których należy wszcząć dochodzenie karne
Amnesty International zidentyfikowało 87 urzędników, wobec których należy wszcząć dochodzenie karne w sprawie zbrodni przeciwko ludzkości. Lista ta, choć nie jest wyczerpująca, obejmuje zarówno najwyższe szczeble irańskiego aparatu bezpieczeństwa, jak i urzędników działających na szczeblu prowincji i powiatów. Znajduje się na niej 62 dowódców sił bezpieczeństwa (w tym 33 dowódców z IRGC i 27 dowódców z FARAJA) oraz 25 urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.
„Nasze śledztwo ujawniło struktury dowodzenia odpowiedzialne za śmiertelne represje wobec protestujących. Funkcjonariusze działali z polecenia urzędników, którzy umożliwiali, ułatwiali i wspierali popełnianie zbrodni na masową skalę” – powiedziała Agnès Callamard. „Większość z tych urzędników nadal zajmuje swoje stanowiska, a niektórzy po popełnieniu zbrodni przeciwko ludzkości w 2022 r. awansowali nawet w strukturze dowodzenia. Konsekwencje utrzymującej się bezkarności są druzgocące. Najwyższy czas ustanowić międzynarodowy mechanizm ds. zbrodni przeciwko ludzkości w Iranie, zanim dojdzie do kolejnej masakry podczas protestów”.
Bezkarność z założenia
W Iranie Najwyższy Przywódca jest nie tylko głównodowodzącym sił bezpieczeństwa, ale też mianuje szefa sądownictwa, który z kolei wyznacza wyższych sędziów i prokuratorów. W przypadku poważnych naruszeń praw człowieka dokonanych przez siły bezpieczeństwa, sprawy są rozpatrywane przez wojskowych sędziów i prokuratorów, którzy sami mogą pochodzić z sił bezpieczeństwa.
„Ocalali i rodziny ofiar w Iranie znaleźli się w pułapce systemu, w którym instytucje, które powinny wymierzać sprawiedliwość, są kontrolowane przez władze mające krew na rękach. Rodziny poszukujące prawdy i sprawiedliwości są prześladowane” – powiedziała Agnès Callamard.
Irańska ustawa o użyciu broni palnej przez siły zbrojne w sytuacjach konieczności zezwala na użycie broni palnej w celu rozproszenia protestów. To rażące naruszenie prawa międzynarodowego, które dopuszcza użycie broni palnej wyłącznie jako ostatecznego środka, jedynie w obliczu bezpośredniego zagrożenia śmiercią lub poważnymi obrażeniami. Irańska ustawa zasadniczo zwalnia również funkcjonariuszy państwowych z odpowiedzialności cywilnej i karnej.
Stałe zagrożenie dla ludności cywilnej w Iranie
Od grudnia 2017 r. Iran ogarniały kolejne fale protestów przeciwko establishmentowi, a protestujący wielokrotnie wychodzili na ulice. Domagali się praw człowieka, godności, wolności oraz przejścia do nowego systemu rządów, szanującego prawa. Szeroko zakrojone badania Amnesty International dotyczące reakcji władz na kolejne fale protestów w grudniu 2017 r. – styczniu 2018 r., listopadzie 2019 r., wrześniu–grudniu 2022 r. oraz styczniu 2026 r. ujawniają powtarzający się schemat brutalnych represji: masowych bezprawnych zabójstw, tortur, wymuszonych zaginięć oraz innych przestępstw w świetle prawa międzynarodowego.
Amnesty International publikuje obecny raport w momencie, gdy mieszkańcom Iranu grozi niebezpieczeństwo na dwóch frontach. Z jednej strony są narażeni na łamanie międzynarodowego prawa humanitarnego, ponieważ 28 lutego 2026 r. Stany Zjednoczone i Izrael bezprawnie zaatakowały Iran, naruszając Kartę Narodów Zjednoczonych. Z drugiej strony grożą im kolejne zbrodnie przeciwko ludzkości ze strony aparatu państwa. Władze irańskie wykorzystują pretekst „warunków wojennych” do zaostrzenia represji wewnętrznych, dalszej militaryzacji przestrzeni publicznej, otwartego grożenia masowymi zabójstwami protestujących i dysydentów oraz eskalacji motywowanych politycznie arbitralnych egzekucji.
Raport „Architects of Atrocities: State Machinery Orchestrating Crimes Against Humanity in Iran’s 2022 Woman Life Freedom Uprising” jest dostępny na stronie amnesty.org.